Natuurlijk was ik er niet bij toen Rutte en Samsom aan de onderhandelingstafel zaten, maar ik kan mij wel voorstellen hoe één en ander gegaan zou kunnen zijn. Paul Jansen schrijft in zijn column in de papieren Telegraaf, onder andere, dat Rutte zelf koos te nivelleren via de zorgpremie en niet voor de andere optie die voorlag - nivelleren via verhoging van de belastingen.

Hoe is het mogelijk dat een VVD-voorman kiest voor inkomensafhankelijke zorgpremies en dit zelfs voorstelt? Volgens Paul Jansen was dit namelijk geen voorstel van Samsom, maar een plan dat geheel uit de koker van Rutte kwam.

Ik kan mij daar het volgende bij voorstellen.

Samsom stelt het verkleinen van de inkomensverschillen, het nivelleren dus, als voorwaarden om deel te nemen aan het kabinet. Nivelleren doe je doorgaans via de belastingen. Zij waren al overeengekomen dat er ‘iets’ moest gebeuren aan de hypotheekrenteaftrek. Voor Rutte was dit al het verbreken van een verkiezingsbelofte, maar hij besefte dat hij, wanneer hij door wilde met de PvdA, hij hier niet onderuit zou kunnen.

Maar daar moest wel een vorm van belastingverlaging tegenover staan. Rutte had namelijk ooit eens geopperd dat indien er gerommeld zou worden aan de hypotheekrenteaftrek hier een compensatie via de belastingen tegenover zou moeten staan, anders was het niet te verkopen aan zijn achterban.

Rutte had dus als vaste voorwaarde het verlagen van de belastingen in zijn pakket bij de onderhandelingen hierover. Dus nivelleren via diezelfde belastingen was geen optie. Wat nu..., moet hij gedacht hebben.

Uitruilen, dat was het motto van de coalitieonderhandelingen. Uitruilen en geen compromissen. De PvdA had al jaren de inkomensafhankelijke zorgpremie in haar programma staan. De VVD had al jaren het verlagen van belastingen in haar programma. Dat is de ruil, zal Rutte gedacht hebben. Wij als VVD krijgen de belastingverlaging, en daartegenover krijgt de PvdA haar inkomensafhankelijke zorgpremie. Ieder heeft dan dus een belangrijk programmapunt gerealiseerd.

Dit kan ik wel verkopen aan mijn achterban, zo dacht Rutte vast. De aanpak van de hypotheekrente wordt via de belastingen gecompenseerd en de nivellering laat dan toch belastingverlaging toe. Samsom dacht waarschijnlijk het omgekeerde. Eindelijk inkomensafhankelijke zorgpremie, dan kan ik die aanpassing in de belastingen wel verkopen aan mijn achterban. Ze vonden het vast een geweldige ruil, waarbij ieders achterban tevreden zou zijn en waarbij iedere partij krijgt waarvoor zij al zolang strijden. Daar wil je dus best wat veren voor laten, toch?

Dat zowel Rutte als Samsom hierbij niet verder keken dan hun neuzen lang waren, weten we inmiddels. De uitwerking van deze manier van nivelleren kwam namelijk pas later en had zo’n desastreus effect dat vooral de VVD-achterban op zijn achterste benen ging staan. De achterban van de VVD keek namelijk wel iets verder dan de neus lang was. En liet zich totaal niet zoet houden met een aanpassing in de belastingschijven die de hypotheekrente zou moeten compenseren of de nivellering moest verzachten. Opportunisme ligt niet zo goed bij VVD-ers en dat had Rutte moeten kunnen inschatten.

Uitruilen is op zich geen slecht idee, tenzij je zaken uitruilt waar niemand op zit te wachten. Kennis van je achterban is ook geen overbodige luxe bij dit soort onderhandelingen. Het moet ook niet enkel gaan over programmapunten, ook al koester je die al jaren. Wanneer je enkel daar vanuit gaat en je rijk rekent omdat je er eentje eindelijk kan realiseren, zonder dat je beseft dat het jarenlang gekoesterde speerpunt van je coalitiepartner het effect hiervan volledig ondersneeuwt, dan ben je geen lange termijndenker, dan hou je totaal geen rekening met het landsbelang. Dan ben je een hopeloze opportunist die niets anders bereikt dan keihard je neus, waar niet voorbij gekeken werd, stoten tot die breekt.