Op de webpagina van de Volkskrant verscheen gisteravond een artikel over de zogenaamde “langstudeerboete”. Student Oliver Urs Lenz beweert in dat artikel dat deze maatregel haaks zou staan op het liberale principe “dat mensen zelf moeten mogen weten hoe ze hun leven inrichten en of dat ‘nuttig’ is”. Daarmee geeft de schrijver te kennen dat hij het liberalisme niet begrepen heeft.

Voor ik daar op in ga, een opmerking vooraf: niet alle kritiek op de langstudeermaatregel is onterecht.

Zoals Oliver Urs Lenz terecht aangeeft, de manier waarop deze “boete” wordt ingevoerd schept rechtsonzekerheid voor huidige studenten – die immers hun studie zijn begonnen met een bepaalde (juridische en financiële) situatie in het achterhoofd. Wie de spelregels verandert voor de huidige spelers, die speelt in essentie vals.

Die kritiek is dus wel degelijk gegrond, en ik heb mij in een eerder artikel ook al uitgesproken tegen invoering van de langstudeermaatregel voor huidige studenten. De rechtszekerheid gebiedt dat nieuwe regels enkel gelden voor nieuwe gevallen. Die kritiek, echter, is van technische aard. Het bewijst geenszins dat de maatregel in zichzelf onwenselijk is. Uit het artikel in de Volkskrant blijkt dat de auteur dat wél vindt. Zijn argumentatie tegen de langstudeermaatregel an sich is echter uiterst ondoordacht.

De auteur doet verschillende aannames over hoeveel geld langstudeerders kosten, dan wel opleveren. Daarvoor levert hij geen bewijs – zijn beweringen zweven in het luchtledige. Het ministerie heeft herhaaldelijk aangegeven dat de langstudeermaatregel geld zal opleveren, en heeft hier onderbouwing voor geleverd. Natuurlijk kan die onderbouwing politiek gekleurd zijn – maar dan is het aan de critici om dat te bewijzen. Gewoon roepen “het is niet waar!” en er dan verder niet meer op ingaan heeft simpelweg geen pas.

Toch is dat precis wat de auteur doet. Op basis van deze ongestaafde opmerkingen komt hij vervolgens met zijn eindargument: het liberalisme gaat er prat op hoe mensen hun leven indelen, dus het is niet juist om ze te “straffen” als ze dat op een manier doen die volgens de regering “niet nuttig” is. Buiten de context van deze discussie klopt die analyse geheel, natuurlijk. Maar de auteur lijkt even te vergeten dat wie zich op vrijheid wil beroepen óók met verantwoordelijkheid geconfronteerd wordt. Liberalisme houdt in dat je zo lang mag doen als je maar wilt over je studie… mits je de kosten zelf dekt.

De zogenaamde “boete” op langstuderen is geen boete: een boete is wanneer jij iets fout doet, en daarom geld van jou wordt afgenomen. Deze maatregel neemt geen geld van de langstudeerder af: het gééft hem alleen minder. Daar gaat de auteur geheel aan voorbij, waardoor zijn feitelijke argument neerkomt op “het is liberaal om de samenleving op te laten draaien voor andermans kosten, want dan is die ander heel vrij”. Ja, maar degene die moet betalen voor die ander wordt er enkel minder vrij door.

De langstudeermaatregel, als idee, is op geen enkele manier onliberaal. De specifieke manier van invoering laat te wensen over, zonder meer – maar de maatregel zelf betekent enkel dat we een klein stapje dichter bij het liberale ideaal komen: iedereen houdt zijn eigen broek op. In dat licht bezien is het niet de langstudeermaatregel, maar de studiefinanciering zélf die onliberaal is. Studiefinanciering, althans het gedeelte dat bestaat uit een gift, is uiteindelijk niets minder dan herverdeling door de staat.

Een ware liberaal keert zich dus niet tegen de langstudeerboete, maar tegen de studiefinanciering. Liberalisme houdt uiteindelijk in dat wie wenst te studeren, dat zelf dient te bekostigen. Een middel om dat te realiseren, en onderwijs toch toegankelijk te houden, is een volledig leenstelsel, zonder giften. Als dat zou worden ingevoerd, dan staat het iedere student vrij om zo lang over een studie te doen als hij of zij wil. Dan wordt een ander tenslotte niet met de rekening opgezadeld. Volledige vrijheid, maar wel gekoppeld aan volledige verantwoordelijkheid; dat is de liberale kijk op onderwijs. Het principe dat Oliver Urs Lenz bepleit in de Volkskrant heeft daar weinig mee te maken: het is schijnliberalisme.

Foto: Flickr