Het concept ‘onzichtbare hand van de markt’ van Adam Smith, (1776) wordt regelmatig geciteerd – maar wordt op verschillende manieren, soms zelfs tegenstrijdige, geïnterpreteerd. De kern is dat er in een markt door samenhangend gedrag van haar actoren een potentiële balans ontstaat.

Hayek beschrijft ‘de onzichtbare hand’ als volgt:
hoe complex en ordelijk en op een uitgesproken wijze, doelgerichte structuren kunnen ontstaan zonder dat ze echt zijn ontworpen of uitgevonden door één specifiek persoon maar voortkomen uit afzonderlijke acties van velen die geen idee hadden wat ze deden.

In de beschrijving van Hayek weerklinkt het inzicht van zelforganisatie als afgeleide van het complexiteitsdenken. Zelforganisatie beschrijft de situatie waarbij nieuwe structuren en eigenschappen ontstaan zonder externe invloeden of van bovenaf te zijn opgelegd. Het is een gezamenlijke reactie binnen het geheel van een systeem.

Naast het concept zelforganisatie, gelooft Adam Smith dat het emergente proces een ‘natuurwet’ is omdat het voor balans zorgt en dat is ‘goed’. Deze gedachtegang vormt de basis voor de ongereguleerde vrije markt economie van de neoliberalen.

Op het eerste gezicht zou je zeggen dat alle liberalen dit idee van een vrije markt ondersteunen, want er is sprake van emergente zelforganiserende structuren en patronen zonder dat het van buiten of bovenaf opgelegd wordt. Echter er is een subtiel punt; In tijd en onder bijzondere omstandigheden leidt het zelforganiserend proces tot dominantie van een beperkte groep en gaat de diversiteit verloren en daarmee ook de veerkracht die diversiteit met zich meebrengt.

Wanneer bossen volwassen worden verminderd de diversiteit, het bos wordt een fine-tuned, efficiënte structuur maar met een verminderd aanpassingsvermogen. Dus als iets nieuws of onverwachts gebeurt is de kans op overleven geringer.

Er zijn meer voorbeelden waarin zelforganisatie niet tot positieve uitkomsten voert. In de natuur, een roofdier kan zo dominant worden dat hij zijn prooi uitroeit en daarmee ook zichzelf. In markten, een product, technologie of merk kan zo sterk worden dat markten instabiel worden en de markt gaan domineren, een monopolie is dan het gevolg.

Het besef dat zelfregulerende markten tot monopolies kunnen leiden en daarmee tot een zeer onevenwichtige verdeling van macht en welvaart, is voor de meeste liberalen niets nieuws. Zij pleiten als de grote voorvechters van de constitutionele democratie voor enige vorm van regulering.

En wat zegt het complexiteitsdenken daarvan? Conventionele inzichten van complexiteitsdenken pleiten voor het decentraliseren van macht en om te leiden op basis van vertrouwen, gebaseerd op gedeelde waarden en ideeën en door een continue dialoog en een wederkerig leerproces dat het vermogen tot zelforganisatie en vernieuwing versterkt.

Die gedeelde waarden zijn hierin van wezenlijk belang. Is dat niet 100% het geval, dan is er regulering nodig om machtsconcentraties te voorkomen en daarmee de diversiteit veilig te stellen. Misschien zou men, zolang de normen en waarden nog niet volledig gedeeld zijn, ten opzichte van de Europese Unie deze denkwijze maar eens moeten volgen.