Liberale Media - Nieuws, analyse e...

Recht, in de zin van het geheel van de op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd geldende afdwingbare regels, is een produkt van menselijke cultuur, net als taal. De vergelijking gaat een heel eind op: net als taal is het recht aan verandering onderhevig en zoals volkeren verschillende talen spreken, zo verschillen ook hun rechtssystemen.

Al duizenden jaren kennen filosofen, theologen en juristen een begrip dat vaak natuurrecht wordt genoemd. Er zou zoiets bestaan als een algemeen geldend recht, onafhankelijk van de wil van mensen, voortvloeiend uit de natuur van de mens, of uit de natuur op zich, of uit goddelijke openbaring. De Franse revolutie werd concreet met de opstelling van de 'déclaration des droits de l'homme et du citoyen', verklaring van de rechten van de mens en de burger. En op 10 december 2025 nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan. Sinds 1950 kennen we het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en kunnen mensen die menen dat hun mensenrechten geschonden zijn een beroep doen op het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM).

En toch geloof ik er niet in. Let wel: ik ben een groot voorstander van het EHRM. Daarvan gaat een enorme bescherming uit van individuele burgers tegen de dwingelandij van toevallige politieke meerderheden, die gehoor geven aan de waan van de dag. Leven de mensenrechten! Maar alles wat er staat in de verklaringen en het verdrag die ik hiervoor genoemd heb, vloeit voort uit menselijke cultuur. Met de natuur heeft het niets te maken.

Over de natuur zijn al minstens sinds de oude Grieken diepzinnige dingen gezegd. Heraclitus wees op het veranderlijke van de natuur: alles stroomt (verandert) en niets blijft (zoals het is). Je kunt niet tweemaal in dezelfde rivier stappen. Daarentegen legde Parmenides de nadruk op de eenheid en onveranderlijkheid van al wat (er) is. De levenloze natuur wordt in moderne tijden bestudeerd door natuurkundigen en beoefenaars van andere natuurwetenschappen. Het is een woeste werkelijkheid die zij beschrijven. In de levende natuur gaat het om eten en gegeten worden. De cheeta mag menen dat de gazelle die hij gedood heeft van hem is, maar daaraan heeft een passerende leeuw of een groep hyena's geen boodschap. Binnen gemeenschappen van sociaal levende dieren gelden regels, maar die berusten op instincten, worden bepaald door het biologische belang van de 'gemeenschap' en worden waar nodig gehandhaafd door geweldsuitoefening.

In menselijke gemeenschappen van jagers/verzamelaars is een individueel eigendomsrecht vaak onbekend. Jachtbuit en ander voedsel worden gedeeld door de stam of de familie. Ook bij andere volkeren is eigendom niet altijd een erg sterk recht geweest. Thucydides vertelt dat in de oude tijd bewoners van kusten en eilanden zich met zeeroverij en strooptochten gingen bezighouden. De leiding bij die activiteiten berustte bij de meest aanzienlijken, die handelden deels uit winstbejag en deels om te kunnen voorzien in het levensonderhoud van de zwakkeren in hun samenlevingen. Men beschouwde dit niet als schandelijk en liet er zich soms zelfs enigszins op voorstaan.

In meer ontwikkelde samenlevingen wordt eigendom gewoonlijk wel erkend, maar ook daar heeft deze soms een enigszins collectief karakter. De leider van een familie beschikt over wat voorhanden is in het belang van alle leden van zijn clan, niet alleen in zijn eigen belang. Je zou het erfrecht als een overblijfsel van deze gewoonte kunnen zien: kinderen hebben recht op de bezittingen van hun gestorven ouders, omdat die in feite altijd al mede van hen waren.

In een enigszins gestructureerde, wat grotere samenleving bestaat behoefte aan meer regels. Mensen moeten afspraken met elkaar kunnen maken en elkaar daar vervolgens aan kunnen houden. Gemeenschappelijke belangen kunnen vaak alleen in gezamenlijkheid behartigd worden. Denk aan de verdediging tegen vijanden van buiten en, in een land als Nederland, tegen het water. Er is organisatie nodig en die organisatie moet geleid worden. Er ontstaan machtsverschillen. Mensen worden gedwongen mee te werken in het belang van de groep. Of in het belang van de machtigste leden van de groep. Die dwanguitoefening kan redelijk zijn, maar ook onredelijk.

Mensen hebben elkaar altijd gedood, om allerlei redenen. In veel landen bestaat de doodstraf. Mensen hebben andere mensen tot slaven gemaakt. En ze doen dat hier en daar nog steeds. Het geldende recht heeft deze dingen vaak erkend, toegelaten, geregeld. Dat wij de doodstraf hebben afgeschaft en slavernij verwerpelijk vinden, is het resultaat van een culturele ontwikkeling.

Met betrekking tot eigendom is de ontwikkeling de laatste eeuwen een andere kant opgegaan: op het eigendomsrecht kan inbreuk worden gemaakt in het belang van de gemeenschap of in het belang van anderen dan de eigenaar. Ook in dit opzicht heeft het recht zich ontwikkeld. Daar is niets mis mee.

Mensen hebben altijd zorg voor elkaar gehad, in de eerste plaats voor de 'eigen' mensen, familieleden bijvoorbeeld, vervolgens ook voor buren en anderen. Vrijwillige hulp van wie die kan bieden aan wie die nodig heeft is prijzenswaardig. Maar het is voor hulpbehoevenden niet gemakkelijk afhankelijk te zijn van de goedheid van medeburgers. Liefdadigheid is enerzijds een onzekere hulpbron, anderzijds vernederend voor wie er een beroep op moet doen. Mensen die zich niet zelf konden redden, zijn dan ook vaak ten onder gegaan, in welke vorm dan ook. Je hoeft noch een christen, noch een socialist te zijn om dat onaanvaardbaar te vinden. Tegenwoordig wordt in ons type samenlevingen algemeen aanvaard dat mensen 'recht hebben op' bijstand en zorg als ze die nodig hebben. Ik versta dat iets anders: de gemeenschap heeft de plicht die bijstand en die zorg te verlenen.

Er zijn mensen die bezwaar maken tegen de dwang die de gemeenschap op hen uitoefent om hun aandeel te leveren in het nakomen van de verplichtingen die op de gemeenschap rusten. Zij menen dat hun rechten daardoor worden aangetast. Die mensen hebben een paar dingen verkeerd begrepen.