Liberale Media - Nieuws, analyse e...

Liberalen baseren zich dikwijls op het schadebeginsel van John Stuart Mill. Dit principe stelt dat mensen vrij zijn om te doen wat ze willen, zo lang ze elkaar maar niet schaden. Wie tóch schade veroorzaakt, mag daarvoor ter verantwoording worden geroepen.

Onder de Nederlandse bevolking bestaat brede steun voor het idee dat wie gebruikt, ook dient te betalen. Uit een recent onderzoek van het CBS blijkt dat eens te meer. Ruim de helft van de Nederlanders is van mening dat rokers en (door)drinkers eigenlijk een hogere zorgpremie zouden moeten betalen. Ze leven ongezond, hebben van ook hogere medische kosten… waarom moet een ander daar voor opdraaien?

Laten we daar echter even over nadenken. Tabak en alcohol worden al kunstmatig duur gemaakt met accijnzen. Dekt dat niet al een deel (of zelfs het geheel) van de toegenomen zorgkosten? Tweede vraag: is een zorgpremie, aangepast op de gezondheid van een persoon, niet een inbreuk op privacy? Hoe lang gaat het dan duren voordat mensen met méér kans op erfelijke ziektes een hogere premie moeten betalen?

Al met al is het te betwisten of gerommel met zorgpremies wel de gewenste manier is om mensen te laten betalen voor ongezond gedrag. Zeker gezien het feit dat we al werken met de bovengenoemde belastingen op de ongezonde producten in kwestie. Als we simpelweg uitrekenen wat de toegenomen zorgkosten als gevolg van tabak en alcohol zijn, dan kunnen we de heffingen aanpassen om die kosten geheel te dekken. Simpel en doeltreffend.

Wellicht té simpel? Accijnzen worden nu niet gericht op enkel het schadeloos stellen van de maatschappij, maar ook op het bestraffen van “slecht” gedrag. Zou het wellicht zo kunnen zijn dat gebruikers van alcohol en tabak allang hun eigen kosten dekken, en het idee dat ze ook nog extra premie moeten betalen pure uitmelkerij is?

Dat zou een kwalijke zaak zijn. Wie schade veroorzaakt mag daarvoor verantwoordelijk worden gehouden, maar méér ook niet. We moeten ons dan ook afvragen wat de daadwerkelijke kosten zijn van alcohol- en tabaksgebruik. Hier is gelukkig al verkennend onderzoek naar gedaan.

KPMG berekende in 2001 de maatschappelijke kosten van alcohol in een uitgebreide analyse. Sindsdien is er geen structureel onderzoek meer naar gedaan, maar de hoeveelheid gedronken alcohol is ongeveer gelijk gebleven. Verslavingsinstituut Jellinek heeft de bevindingen van KPMG dan ook gecorrigeerd voor de inflatie. De kosten van alcoholgerelateerde criminaliteit bedragen vandaag de dag circa 1,25 miljard euro per jaar. De toegenomen kosten van gezondheidszorg bedragen 171 miljoen euro, en de verslavingszorg kost ons 68 miljoen euro. Totaal: 1,44 miljard euro per jaar.

Er zijn ook kosten van verzuim, ziekte en slechte prestaties (geschat op ongeveer 2,3 miljard euro in 2011). Deze kosten zijn echter primair de individuele verantwoordelijkheid, van zowel werknemer als werkgever. Daar hoeft de staat zich niet mee te bemoeien. De maatschappelijke kosten van alcoholconsumptie kunnen we dan ook vaststellen op 1,44 miljard euro per jaar. Dát is de rekening die de samenleving op de verantwoordelijke – de alcoholconsument – mag verhalen.

Het RIVM heeft dezelfde maatschappelijke kosten met betrekking tot tabaksgebruik geschat op 500 miljoen euro per jaar. Dat dit fors lager uitkomt dan de kosten van alcohol is geen vergissing: mensen onderschatten alcohol vaak, maar het is in feite één van de zwaarste harddrugs die we kennen.

Als we dan de daadwerkelijke kosten op een rij hebben, kunnen we die vergelijken met de hoogte van de huidige accijnzen. De alcohol- en bieraccijnzen bedragen op dit moment 702 miljoen euro per jaar. Het moge duidelijk zijn dat een groot deel van de kosten die door alcohol worden veroorzaakt op de samenleving worden afgewenteld. Bij tabaksgebruik is dat omgekeerd: de accijns bedraagt 2,34 miljard euro, terwijl de eigenlijke kosten “slechts” een half miljard bedragen. Rokers betalen jaarlijks 1,84 miljard euro te veel.

Dit is het gevolg van moralisme van overheidswege: alcohol wordt als een relatief onschuldig, recreatief middel gezien. Tabak vindt men echter “fout”. Geheel in strijd met de ware gevolgen – alcohol levert veel meer maatschappelijke kosten op dan tabak – worden de drinkers ontzien en de rokers tot zondebok gemaakt.

Uit deze gang van zaken blijkt precies waarom de staat objectief moet blijven. Waardeoordelen over de keuzes van mensen komen er op neer dat bepaalde gedragingen op absurde wijze extra belast zullen worden. En omdat dit op zo’n ondoorzichtige manier gebeurt, lijkt het voor veel mensen helemaal niet raar om voor bepaalde groepen dan ook nog maar eens de zorgpremie omhoog te gooien.

Laten we dat plan maar snel wegwuiven, en in plaats daarvan de belastingen op alcohol naar boven gooien, en op tabak naar beneden. Geheel los van pervers moralisme, en puur gericht op het betalen van de eigen kosten. De staat hoort het recht niet te hebben om te oordelen over de geldigheid van andermans keuzes. Wie schade berokkent aan een ander, zal daar voor op moeten draaien. Wie schade veroorzaakt aan zichzelf is wellicht dom bezig, maar óók dat is iets waarin een mens vrij hoort te zijn.